درمان و مراقبت پرستاری از بیماران مبتلا به پارکینسون

 

مراقبت پرستاری در پارکینسون

همانطو که قبلا اشاره کردیم، بیماری پارکینسون یکی از بیماری‌های شایع و تحلیل برنده سیستم اکستراپیرامیدال است که با علایم سه گانه لرزش، برادی‌کینزی و رژیدتی مشخص می‌شود. اما درمان این بیماری مزمن چگونه است؟

درمان بیماری پارکینسون:

هدف از درمان بیماری پارکینسون، کنترل علایم بیماری است و هیچگونه دارو یا اقدام جراحی که مانع پیشرفت بیماری بشود، وجود ندارد.

هدف دیگر، فعال نگه‌داشتن بیمار، حفظ استقلال و عملکرد بیمار و وابسته نشدن او و متکی بودن به خود تا آن‌جا که ممکن است می‌باشد. درمان به طورکلی شامل درمان طبی و جراحی است. درمان طبی به صورت دارو‌درمانی می‌باشد.

براساس مرحله (stage) بیماری، از این روش‌های درمانی برای بیمار استفاده می‌شود:

درمان دارویی:

درمان دارویی در بیماری پارکینسون متوجه بازسازی تعادل دوپامینرژیک با کلینرژیک در جسم مخطط است. همانطور که گفتیم، مشکل عمده در بیماری پارکینسون کاهش ساخت و تولید دوپامین و افزایش سطح استیل‌کولین می‌باشد. از این رو باید داروهایی استفاده کرد که باعث تولید و حفظ دوپامین شده و یا داروهایی استفاده نمود که میزان استیل کولین را کاهش دهد. داروهای رایج که در درمان بیماری پارکینسون بکار می‌رود عبارتند از:

الف) داروهای آنتی‌کولینرژیک:

  • تری هگزی فندیل (آرتان)
  • بای‌پریدین (اکینیتون)
  • کمادرین (پروسیکلیدین)

عوارض: خشکی دهان، تاری دید، یبوست، احتباس ادرار، برافروختگی، تیرگی شعور و … . توجه به عوارض دارویی و انجام مداخلات و مراقبت‌های مربوط به این عوارض و آموزش آن‌ها به بیماران و اعضای خانواده از وظایف پرستار می‌باشد.

آنتی کولینرژیک به داروهایی گفته می‌شود که با بلوک گیرنده استیل کولین (موسکارینی و یا نیکوتینی) بر روی غشاء سلول‌های هدف یا سلول پس سیناپسی مانع تأثیر استیل کولین می‌شوند از این رو تاثیر استیل کولین را کم می‌کنند.

ب) آنتی‌هیستامین‌ها:

  • دیفن هیدرامین: خاصیت آنتی‌کلینرژیکی دارد.

توضیحات: این دو دسته دارو (داروهای دسته الف و ب)، لرزش را کنترل کرده و تا حدی نیز بر رژیدیتی تاثیر می‌گذارند و معمولا در مراحل یک و دو مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ج) آگونیست‌های گیرنده دوپامین:

این داروها باعث تحریک گیرنده‌های دوپامینی می‌شوند.

  • بروموکریپیتین
  • پرگولید

از عوارض شایع بروموکریپتین، سرگیجه و هایپوتانسیون وضعیتی می‌باشد درنتیجه باید به بیمار و خانواده او آموزش داد تا از تغییر وضعیت ناگهانی هنگام جابه‌جا شدن از وضعیت‌های مختلف جلوگیری کند.

د) تحریک‌کننده‌های گیرنده‌های دوپامینرژیک:

  • آمانتادین (symmetrel)

داروی ضد ویروس (برای درمان آنسفالیت‌ها) است و با تقویت سنتز و آزاد شدن دوپامین، اثر دوپامینرژیک دارد.

توجه به عوارض آن از جمله اختلالات قلبی، ادم محیطی اطراف مفاصل و انتهاها، هایپوتانسیون و عوارض گوارشی مثل تهوع و استفراغ باید مورد توجه قرار گیرد.

ه) مهارکننده‌های MAO (مونوآمین اکسیداز):

این داروها با مهارکردن مونوآمین‌اکسیداز، آنزیمی که انتقال‌دهنده‌های عصبی را تخریب می‌کند، سطح سروتونین، اپی‌نفرین، دوپامین و مونوآمین‌های دیگر را در مغز بالا می‌برند.

  • سلژین (L-Depryle)
  • مکانیسم اثر: جلوگیری از تجزیه دوپامین

و) داروی لوودوپا (L-Dopa): موثرترین دارو و درمان اصلی پارکینسون

لوودوپا، پیش‌ساز دوپامین است و  در مغز به دوپامین تبدیل می‌شود؛ چون دوپامین از سد خونی مغزی عبور نمی‌کند.

پس از مصرف خوراکی لوودوپا، بخش عمده آن توسط آنزیمی به نام دوپادکربوکسیلاز که در دستگاه گوارش، جریان خون، کبد و مغز وجود دارد تجزیه می‌شود و مقدار کمی از آن (حدود 1 تا 3 درصد) وارد CNS می‌شود؛ بنابراین لوودوپا را همراه با داروی دیگری به نام کربی‌دوپا (Carbi-Dopa) که مهارکننده آنزیم دوپادکربوکسیلاز می‌باشد، تجویز می‌کنند تا از تجزیه محیطی لوودوپا جلوگیری شود.

عوارض: تهوع و استفراغ، اضطراب، افسردگی هایپوتانسیون وضعیتی، سرگیجه، افزایش میل به خودکشی و … . از این رو باید بیمار شب هنگام در اتاقی بستری باشد که یک چراغ روشن داشته باشد و وسایل تیز و برنده در اطراف بیمار نباشد.

از عوارض دیگر این دارو، پدیده روشن-خاموش (on-off) می‌باشد. نوسان در پاسخ‌های درمانی با ادامه درمان به صورت دوره‌های چند ساعته از کندی حرکت و سپس بهبود تحرک و به دنبال آن دیسکینزی. در این حالت ممکن است لوودوپا قطع شده و برای توقف دیسکینزی ناشی از ازبین‌رفتن اثر دارو، از آمانتادین یا بروموکریپتین استفاده شود و بعد از کنترل این پدیده مصرف لوودوپا ادامه یابد.

مصرف غذاهای حاوی پروتئین بالا مثل گوشت قرمز، ماهی، سویا، مغزها و همچنین ویتامین B6 (پیریدوکسین) می‌تواند باعث افزایش فعالیت آنزیم دوپادکربوکسیلاز و در نتیجه کاهش اثر لوودوپا شوند.

داروی Sinemet ترکیب لوودوپا و کربی‌دوپا می‌باشد که حاوی 250 میلی‌گرم لوودوپا و 25 میلی‌گرم کربی‌دوپا است که بخاطر این نسبت 10 به 1، به آن قرص 110 نیز گفته می‌شود.

همچنین داروی جدیدی به نام Tasmer ساخته شده که جزو مهارکننده‌های کاتکول‌اُمتیل‌ترانسفراز (COMT) است و مانند کربی‌دوپا، اثر لوودوپا را تقویت می‌کند.

در درمان دارویی مهمترین نقش پرستار، شناخت داروها و عوارض آن‌ها و جلوگیری از بروز عوارض دارویی و انجام مراقبت‌های مربوطه می‌باشد.

درمان جراحی در بیماری پارکینسون:

  • تالاموتومی: تخریب بخش قدامی میانی تالاموس با استفاده از الکل، اتر، کرایو، نیتروژن مایع و … . با تخریب این قسمت لرزش در بیمار کنترل می‌شود.

عوارض: همی‌پارزی، سندرم تالامیک

  • پالیدوتومی: تخریب سلول‌های گلوبوس پالیدوس. با تخریب این قسمت رژیدیتی در بیمار تاحدی کنترل می‌گردد.
  • آناستاموز قسمت مرکزی غده آدرنال با هسته‌های قاعده‌ای با کرانیوتومی و لاپاراتومی

 

توانبخشی و مراقبت های پرستاری در بیماری پارکینسون:

هدف: فعال نگه‌داشتن بیمار و حفظ استقلال بیمار در انجام فعالیت‌های روزمره زندگی.

توانبخشی این بیماران شامل برنامه‌ریزی برای انجام اقداماتی در جهت بهبود وضعیت حرکتی، ارتباطی، بهبود وضعیت تغذیه و دفع در این بیماران می‌باشد.

وضعیت حرکتی:

بیماران مبتلا به پارکینسون، مشکلات حرکتی دارند ولی به هیچ وجه فلج نیستند. این بیماران دچار تغییر در posture بدن می‌شوند بنابراین در ابتدای پذیرش این بیماران برای بستری شدن، باید تختی برای آنان درنظر گرفت که تشک آن سفت باشد تا دفرمیتی ایجاد یا تشدید نشود. بهتر است از بالش استفاده نشود و یا یک بالش کوتاه برای بیمار درنظر گرفته شود. در هنگام استراحت بهترین پوزیشن برای بیمار، پوزیشن prone (دمر) می‌باشد.

بیمار را تشویق به حرکت کنید و سعی کنید که دوره‌های استراحت کوتاه باشد چون این بیماران فلج نیستند و سیستم پیرامیدال آن‌ها سالم است. توصیه شده که از موسیقی رژه برای تحریک بیمار به فعالیت استفاده شود. به بیمار آموزش دهید تا حین راه‌رفتن به گام‌های خود نگاه کند و پاها را از زمین بلند کند. قبل از درنظر گرفتن برنامه فعالیت حرکتی برای بیمار، برای شل شدن عضلات و کاهش رژیدیتی، حمام آب گرم به صورت روزانه توصیه می‌شود.

زمان برنامه فعالیت حرکتی باید با زمان اوج اثر دارو هماهنگ باشد. مثلا حداکثر اثر لوودوپا، 2 تا 4 ساعت پس از مصرف می‌باشد.

بهتر است قبل از شروع برنامه فعالیت حرکتی، ماساژ عضلات و ورزش‌های اکتیو و پاسیو نیز برای بیمار انجام شود.

به بیمار آموزش دهید که هنگام راه‌رفتن (برای حفظ تعادل) و در زمان نشستن روی صندلی (برای راست نگه‌داشتن قامت)، دست‌ها را به سمت عقب ببرد.

همچنین ورزش‌هایی مثل پیاده‌روی، استفاده از دوچرخ ثابت، شنا و باغبانی به حفظ تحرک مفاصل کمک می‌نماید.

بهبود وضعیت تغذیه:

دهان بیمار به دلیل مصرف دارو خشک بوده و به خاطر رژیدیتی عضلات، در بلع و جویدن نیز مشکل دارد.

برای جبران این مشکلات بیمار باید درحین وعده‌های غذا در حالت راست و قائم بنشیند. مایعات غلیظ و غذاهای نیمه جامد راحت‌تر از مایعات رقیق و غذاهای جامد بلعیده می‌شوند. به دلیل خطر آسپیراسیون از مصرف مایعات رقیق باید اجتناب ورزید. هنگام بلع غذا سعی شود سر به سمت جلو خم شود.

مصرف غذاها باید در زمان اوج اثر دارو باشد. کنترل وزن و گنجاندن تمام مواد غذایی مورد نیاز در رژیم غذایی نیز مهم است.

بهبود نحوه برقراری ارتباط:

بیشتر بیماران مبتلا به پارکینسون، دارای اختلالات گفتاری می‌باشند. در هنگام صحبت کردن با بیمار سعی کنید که فاصله خود را با بیمار کم کنید. شمرده صحبت کرده و از جملاتی استفاده نمایید که بیمار با جملات کوتاه (بله و خیر) پاسخ دهد تا احساس ناتوانی نکند.

به بیمار فرصت دهید تا جملات را کامل کند.

بهبود وضعیت دفعی:

بیمار دچار پارکینسون ممکن است به علت ضعف عضلات مربوط به دفع، بی‌تحرکی و عدم انجام ورزش و مصرف ناکافی مایعات دچار یبوست شود. با تشویق بیمار به پیروی از یک الگوی زمانی منظم، افزایش مصرف مایعات و خوردن غذاهای پرفیبر می‌توان عملکرد روده را تنظیم نمود. همچنین انجام مانور Cred به تحریک حرکات پریستالتیک روده کمک می‌کند. به این صورت که دست‌ها را مشت کرده و از سمت راست از محل کولون صعودی در جهت کولون افقی و نزولی ماساژ می‌دهیم.

در بیماران مبتلا به پارکینسون به دلیل بی‌حرکتی خطر ایجاد DVT افزایش می‌یابد. لذا استفاده از جوراب الاستیک و همچنین الویت بودن پاها در هنگام خواب توصیه می‌شود. در صورت نبود جوراب الاستیک می‌توان از بانداژ الاستیک (پس از هر سه ساعت بسته بودن، به مدت 15 دقیقه باز شود) استفاده کرد.

در این بیمارن خطر کاشکسی، پوکی استخوان، عفونت ادراری و عفونت تنفسی وجود دارد. برای پیشگیری از عفونت تنفسی باید بیمار را تشویق به انجام سرفه‌های موثر نمود.

مراحل سرفه موثر:

  • پوزیشن Upright
  • نفس عمیق
  • انجام 2 سرفه؛ سرفه اول باعث کنده شدن ترشحات و سرفه دوم باعث خروج ترشحات می‌شود.
  • استراحت
  • تنفس از طریق بینی

برای انجام سرفه موثر باید اپی‌گلوت، دیافراگم، عضلات شکم و قفسه سینه سالم باشند. اگر بیمار دچار فلج عضلات شکم یا دیافراگم باشد، یک ملافه را دور شکم بیمار بسته و به محض انجام سرفه توسط بیمار ملافه را کشیده و به بیمار در انجام سرفه کمک می‌کنیم.

 

در رابطه با مطلب بالا، ترکیبی از منابع زیر استفاده شده است:

کتاب مغزواعصاب برونر ثودارث 2018

کتاب اصول طب داخلی هاریسون 2018، بیماری‌های مغزواعصاب

 parkinson.org

/parkinsonsresource.org

 

 

نظر خودتان را ارسال کنید